|
VADELİ
İŞLEMLER PİYASASI VADELİ
İŞLEMLER PİYASASI NEDİR? En
temel ifadesiyle vadeli işlem sözleşmelerinin alınıp satıldığı
organize piyasalardır. Bu piyasada aracı üyeler vasıtasıyla herkes,
borsa tarafından belirlenmiş miktar veya oranda teminat yatırarak
vadeli alım veya satım yapabilir. İşlem yapan tarafların birbirini
tanıması gerekmez. Yapılan tüm işlemler, borsa takas merkezinin
garantisi altındadır. Bu piyasalarda işlemler karşılıklı olarak, yüzyüze
sesli pazarlık yöntemiyle (open outcry) ya da elektronik ortamda
bilgisayar vasıtasıyla (elecktronic trading) yapılır. Fiyat bilgileri
data yayıncılarına aktarılarak anında dünyaya duyurulur.
VADELİ
İŞLEM SÖZLEŞMESİ NEDİR? Hukuki
olarak bağlayıcı olan ve sözleşmeye konu ürünü gelecekte almak
veya satmak üzere işlem salonunda yapılan bir anlaşmadır. Bu sözleşmede
alım satıma konu ürünün; kalitesi, miktarı, teslim yeri ve tarihi,
borsa tarafından önceden belirlenip standart kalıplara bağlanmıştır.
Bir
örnekle açıklayalım; (Pamuk sözleşmesi) miktar:5000 kg. Baz kalite:
Ege standart 1 sıra. Vade ayları: Mart, Mayıs, Temmuz, Ekim, Kasım,
Aralık. Fiyat Kotasyonu: Fiyatlar kg. bazında cent olarak kote edilir. Günlük
fiyat sınırı: 6 cent aşağı, 6 cent yukarı. Fiyat değişim aralığı:
kg. başına 10/100 cent. Teslimat
ilk bidirim günü: İlk teslimat tarihinden 5 iş günü önce. İlk
teslim tarihi: Vade ayının ilk iş günü. Son işlem günü: Vade ayının
sondan onyedinci işgünü. Son bildirim günü: Son işlem gününü
takip eden beşinci iş günü. Bu,
standart özellikleri tipik bir sözleşme örneğidir. Görüldüğü
gibi sözleşmede ürünün, cinsi, kalitesi, miktarı, teslim yeri ve
tarihi kotasyon şekli ve diğer
detaylar standart olarak belirtilmiştir. Tarımsal ve finansal ürünler,
döviz kurları, değerli maden ve enerji ürünleri gibi pekçok ürün,
vadeli işlem sözleşmelerine konu olabilmektedir.
Vadeli
İşlemler Piyasalarının Tarihi Gelişimi Vadeli
işlem sözleşmelerine benzer sözleşmelerine benzer sözleşmelerin alım
satım, ilk olarak 18. yüzyılın ilk yarısında Japonya ve Amsterdam'da
yapılmaya başlanmıştır. 19. yüzyılın ikinci yarısında Amerika
Birleşik Devletleri'nin Chicago şehrinde, günümüzde dünyanın en
gelişmiş borsalarından biri olan Chicago Ticaret Kurulu'nun (Chicago
Board of Trade) bu tür işlemlere başlaması ile vadeli işlem piyasaları
gelişim sürecine girmiş, teknolojinin sağladığı olanaklar ve yeni
ürünlerin geliştirilmesi ile dünya çapında hızla yayılmaya başlamıştır.
Özellikle 1970 sonrası, Bretton Woods sisteminin terkedilmesiyle
birlikte, döviz ve faiz oranlarında meydana gelen dalgalanmalar sonucu
oluşan riskten korunmak amacıyla, finansal ürünler üzerine vadeli işlem
sözleşmelerinin geliştirilmesi bu piyasalarda, yeni bir döneme başlatmıştır.
Kullanımındaki
kolaylık ve sağladığı ekonomik yararlar nedeniyle vadeli işlem
piyasaları, günümüzde gelişmiş riberal ekonomilerin vazgeçilmez
kurumlarından biri haline gelmiştir. İngiltere'de LIFFE, Fransa'da MATİF,
Amerika'da CBOT, CME, NYCE,NYMEX, Almanya'da DTB örnek olarak
verilebilir. Vadeli
İşlemler Piyasalarının Temel Fonksiyonları Nelerdir? Hehangi
bir aşamada ticaretle uğraşan kişiler, ticari faaliyetlerini sürdürürken
etkin bir risk yönetimi kullanmak zorundadırlar. Vadeli işlem piyasalarının,
geleceğe yönelik fiyat oluumu ve risk transferi olmak üzere iki temel
fonksiyonu vardır. Bu
piyasalar, spot piyasalarda işlem gören ürünlerin fiyatlarında
meydana gelebilecek değişimlerin doğurduğu riski devretmek isteyen kişilere
(hedger) hizmet vermekle beraber, fiyatların rekabet koşulları altında
oluşmasına ve oluşan bu fiyatların ilgili çevrelere anında aktarılarak
piyasalar altında oluşmasına ve oluşan bu fiyatların ilgili çevrelere
anında aktarılarak piyasalar hakkında gerçekçi bilgilerin
edinilmesine, bir anlamda fiyat oluşumuna olanak sağlarlar. 'Hedger'
olarak adlandırdığımız grup, riskten korunmak isteyen ve bu amaçla
piyasada işlem yapan katılımcılar; 'spkülatörler' ise, riskten
korunmak isteyen katılımcıların riskini üstlenerek kar elde etmek
isteyen kişi ve kuruluşlardır. Spekülatörler,
doğal olarak herhangi bir piyasada olduğu gibi, ileriye dönük
beklentiler doğrultusunda pozisyon alarak kar elde etmeye çalışırlar. Vadeli
işlem piyasalarının bir diğer önemli faydası da işleme konu ürünün
gelecekteki fiyatının oluşmasında geniş bir katılımın sağlanarak,
gerçekçi fiyat oluşumuna katkı sağlamasıdır. Örneğin spot
piyasada fiyatlar, ağırlıklı olarak üretici, çırpıcı, tüccar ve
tekstil grubunun katılımı ile oluşurken, vadeli piyasalarda bu
kesimlerin yanında diğer tüm kişi ve kuruluşlar pozisyon alarak fiyatının
oluşumunda etkili olma imkanına sahiptir. Bu
hususu biraz açmak gerekirse, spot piyasada işlem yapan tarafların;
ilgili malın üretimi, nakli, depolanması veya işlenmesi ile
ilgili bir alt yapıya sahip olmaları gerekir. Aksi halde aldığınız
malı koyacak yeriniz, işleyecek üniteniz yoksa, o alanda ticaret
yapamazsınız. Oysa vadeli işlemler piyasasında, malı temsil eden sözleşmelerin
alınıp satılması için herhangi bir depoya işleme ünitesine katılımcılar
açısından ihtiyaç yoktur. Vadeli piyasalarda küçük bir miktar
teminat yatırarak bir pozisyon alıyorsunuz. İstediğiniz an pozisyondan
çıkabiliyorsunuz (Son işlem gününe kadar). Böylelikle fiyat oluşumuna
katılmış oluyorsunuz. Vadeli
İşlemler Piyasalarının Yararları
Nelerdir? 1.Fiyatların
oluşumunda geniş bir katılım olduğundan, herhangi bir grubun fiyatları
yönlendirmesi zorlaşacağı için, gerçekçi fiyat oluşumu sağlanır.
2.Geleceğe
yönelik fiyatların oluşması sayesinde sağlıklı veri elde edilmesi mümkün
olur. 3.Sözleşmeye
konu ürünün gelecekteki fiyat değişiminden etkilenen gruplar, etkin
risk yönetimi imkanına kavuşur. 4.Katılımcılar
işlemlerini borsa takas merkezi garantisi ile güven içinde gerçekleştirirler. 5.Üretici,
ihracatçı, ithalatçı, sanayici gibi kesimlerin stok yönetim
politikalarının geliştirilmesi sağlanır. 6.Geniş
katılımın olması ile ilgili ürünün alım satımında piyasa derin
bir likitide sağlanmış olur. Hem spot piyasada hem vadeli piyasada oluşan
likitide, katılımcılara daha geniş bir hareket alanı ve imkan sunar.
7.Geleceğe
yönelik fiyatların oluşması, etkin bir risk yönetimi imkanı
vermesinin yanında; oluşan fiyatlara göre ekim kararı verecek üreticilerin
bu davranışları sonucu doğal üretim planlaması sağlanır. 8.Devletin
halen birçok üründe uyguladığı tavan ve taban fiyatı ile piyasaya müdahale
etme gereği ortadan kalkar, üreticiler
ürünlerini dünya fiyatlarından değerlendirme imkanına kavuşur. Vadeli
İşlemler İle Forward İşlemler Arasındaki Farklar Nelerdir? Amaç
bakımından Forward
işlemlerde amaç, ürünün fiziki olarak tedarik edilmesi iken, vadeli işlemlerde
sözleşmelerin alınıp satılarak ürünün gelecekteki fiyatının
belirlenmesidir. Mekan
bakımından Vadeli
işlemler, organize bir borsada, borsa üyeleri aracılığıyla borsanın
belirlemiş olduğu kurallar çerçevesinde yapılır. Forward işlemleri
ise, gerçekleştirilmesi için organize bir borsanın gerekli olmadığı,
birbirine güven duyan kişilerin serbest bir ortamda yapabilecekleri alım
satım işlemleridir. Standart
açısından Forward
işlemlerde malın kalitesi, miktarı, teslim yeri ve tarihi alıcı ve
satıcı arasında serbest irade beyanıyla belirlenirken, vadeli işlemlerde
tüm bu insanlar borsa tarafından daha önceden standart hale
getirilmektedir. Alım satımlar bu standart kurallar çerçevesinde yapılır. Takas
merkezi Forward
işlemler, iki taraf arasında karşılıklı güvene dayalı olarak gerçekleştirilir.
Vadeli işlemler piyasasında alıcı ve satıcılar birbirlerini tanımak
zorunda değildir. Tarafların birbirlerine olan yükümlülüklerinin
yerine getirileceğini, borsa takas merkezi garanti eder. Teminat
sistemi ve güncelleştirme bakımından Bir
forward işlemi gerçekleştirmek için belirli bir teminat yatırma
zorunluluğu yoktur. Ayrıca kar ve zarar, vade sonunda teslimatın gerçekleştirilmesi
aşamasında ortaya çıkar. Vadeli işlemlerde ise, gerçekleştirilen
her işlem için belirli bir teminat yatırma zorunluluğu vardır. Kar ve
zarar ise vade sonunda değil günlük olarak tarafların hesaplarına
yansıtılır. Likidasyon
açısından Forward
işlemlerde, tarafların sorumluluğu vade sonuna kadar devam eder. Vade
geldiğinde teslimat işlemi ile sona erer. Vadeli işlemlerde ise, sözleşmeyi
likitide etmek (pozisyonu kapatıp teslimat zorunluluğundan kurtulmak) için
taraflar sözleşme süresinin dolmasını beklemek zorunda değildir.
Ters yönlü işlem ile pozisyonlarını kapatarak her an pozisyondan çıkabilirler. Derleyen
: Memet Özkan Kaynak:
İzmir Ticaret Borsası dokümanları
|