KRİZDEN ÇIKIŞTA BARTER-3 BARTER
SİSTEMİ HAKKINDA SORULAR VE CEVAPLARI
Soru
-1 ) Barter
sistemlerinin dünyadaki ve Türkiye deki durumu nedir Cevap-1
) Gelişmiş ülkeler ağırlıklı olmak üzere barter sistemi
yurt içi ekonomik faaliyetlerde sık olarak kullanılmaktadır. Mesela
sadece ABD ‘de 400 civarı barter şirketi vardır. Elektronik
uygulamaların artması ile barter ticaretinin kullanım alanı genişlemiştir.
www.irta.com Dünya barter birliğinin
web sayfasıdır. Türkiye de ise son 10 yıldır uygulanmaktadır.
Avusturyalı bir barter şirketi ile ülkemize giren barter sistemleri ,ülkenin
ekonomik yapısına göre , gelişmiş ülkelerden farklı olarak sanayi
ve hizmet sektöründe yaygındır. Bu güne kadar çok fazla duyulmamış
olmasının ana nedeni, barter sisteminin herhangi bir şekilde üreten
firmalara uygun olmasından
kaynaklanmaktadır. Firmaların para kazanmak için, üretmek yerine
daha cazip olan rant, faiz tercihleriyle
rekabet edememiştir.
Eğer bir firma üretimine devam etmek ve bu ürünü satarak gelişmek
istiyorsa barter sistemini kullanabilir. Çünkü burada esas değeri
olan ekonomik güç “üretim
ve üretim imkanlarıdır”. Para,
elektronik kaydi bir para olarak var olmakla beraber, üründen sonraki
plandadır. Soru
-2 ) Ülkemizde bu süre zarfında niye duyulmamıştır? Cevap-2
) Ülkemizde halen 5000 civarı
barter sistemi üyesi firma, üç barter şirketi arasında dağılmıştır.
Barter sistemleri halen ağırlıklı olarak Marmara bölgesinde yoğundurlar.
Son dönem de yeni finans kaynakları ve ticaret yöntemleri arayan bazı
orta ölçekli firma grupları da (barter sistemlerinin
eski üyeleri) yeni barter şirketleri kurmaya başlamıştır.
Barter sistemleri gelişimlerini, talep edilen bir ürüne ve bu ürünü
üreten firmaya direk olarak referansla ulaşarak yapar. Üye firmaların
talepleri veya referansları ile geliştiği için de , tanıtım veya
reklam gerekli olmamıştır. Ancak ulusal çapta bir organizasyona giren
bir barter şirketi olursa, reklam da gerekli olmaktadır. Soru
- 3 ) Sistemin ilk
kuruluşunda, yayılması ve güçlenmesi için en azından kaç üye
firmanın olması gerekir ? Cevap
- 3 ) Bütün barter sistemleri ilk olarak tek bir üye ile başlar...
Kurucu şirket ile...Bu şirketin farklı talepleri ile yeni üyeler
sisteme dahil olur. Sistem, talep
edilen ürünlerin çeşitliliği ile zenginleşir. Kurucu kurumun
saygınlığı ve güvenirliği çerçevesinde katılımların hızı
ve miktarı değişir. Yeni üyelerin talepleri ve arzları ile sistem
gelişmeye devam eder. Soru
-4 ) Bir şirket niye barter sistemine girmek ister ? Cevap
-4 ) Piyasa da ki ekonomik şartların
geri dönülmeyecek şekilde bozulduğu ve değiştiği bir dönemdeyiz.
Nakit paranın kıt olması sadece alımı zorlaştırmıyor aynı zamanda satış yapmayı
da engelliyor. Firmaların güvenebilecekleri
ve ticaret yapabilecekleri bir ortam olan barter sisteminde
,firmaların nakit sattıkları ürünlere dokunulmamaktadır. Ancak öteki
yandan ürettikleri ve alıcısına
ulaşamadıkları ya da alıcısına güvenemedikleri için satamadıkları
ürünleri mevcuttur. Barter sistemi satışta “alacak garantisi “ sağlayarak
,en azından çeşitli nedenlerle bu satamadıkları ürünleri, firmanın
yaşaması için gerekli daha önemli girdilere
çevrilebilmesi için gerekli ortamını
sunmaktadır. (Her malın bir alıcısı vardır ama
her zaman buna ulaşılmayabilir). Yine aynı şekilde barter
sistemi firmaya diğer finansman ve kredi yapılarından çok daha ucuza
ve ekonomik bir finansman imkanı
sunmaktadır. Soru
- 5 ) Barter sistemlerinde barter para birimi , yabancı bir para
birimine bağlı kılınıyor . Döviz hareketlerinin olumsuz etkisi yok
mu ? Cevap-
5 ) Etkisi çok azdır. Döviz ne kadar artarsa artsın. İki kalemin değeri
bir silgi ise ,on ay sonrada çok özel şartlar (hammadde yokluğu gibi )
gerçekleşmediği sürece , iki kalem gene bir silgidir. Çünkü
firmalar sistemde ürünlerinin değerini ,
barter para birimi olarak belirtmişlerdir. Soru
- 6 ) Barter sistemi ürün satan”firmanın alacağını”, mal
alması koşuluyla, teminat altına alıyor.
Ancak bu firmanın ürün sattığı firma, bir nedenle
sistemden borçlu olarak ayrılırsa , bu risk nasıl telafi
ediliyor ? Cevap -6 ) Bu soru birbirini tamamlayan birkaç farklı mekanizmanın işlemesi ile cevaplandırılmaktadır. Barter sistemlerindeki katı kurallardan biri, ürün satın alacak ve borçlanacak firmanın muhakkak, sisteme ya daha önce ürün satmış ya da sisteme kabul edilmiş bir teminat vermiş olmasıdır.
b
) Hiç satış yapmamış ise
ya da sattığından çok daha yüksek bir değerde ürün alacak ise;
firmadan muhakkak barter şirketince
kabul edilen bir teminat alınır. Bu teminat alınmadan firmaya
barter sistemi içinde alım yapma imkanı verilmez. Sistem yapı olarak
bu olasılıkları kapatmıştır. c
) Yine de ticari hayatta olan tüm riskler , bütün önlemlere rağmen
aynı şekilde mevcuttur. Bu durumda firmadan alınmış olunan
teminat çözülür ve hukuki prosedür başlatılır. Bu işlemleri tüm
barter üyeleri adına, barter şirketi yapar. Teminat bir değere çevrilene
kadar barter şirketinin alacağı olarak , tahsil edilememiş
alacak olarak muhasebeleştirilir. Muhasebeleştirilen
alacağın ,sistem içinde dengeyi bozmaması için, daha önce bu şirketten
alınmış teminat, sistem içinde arz edilir ya da bu teminatın piyasa
da bir alıcı olursa nakit olarak satılabilir. (Elde edilen nakit gelir
ile barter sistemi üyesi firmaların talep ettiği çeşitli ürünler
toptan olarak alınabilir.) Genel uygulama; teminatın sistemde arz
edilmesi ve barter şirketinin
sistemde bunu satmasıdır. Soru
- 7) Peki satış yapan bir firmanın alacağını teminat altına
alan barter sistemi ve onu temsil eden
barter şirketi, hangi ekonomik değere/varlığına dayanarak bu
finansman riskine
girebilmektedir ? Cevap
-7 ) a)
Alacaklı firma alacağını barter sisteminden (yani barter sistemine üye
diğer şirketlerin ürünlerinden) alarak
yapacaktır. Yani 50.000 USD alacaklı bir firma alacağını , sözgelişi
500 üye firma var ise , her birinden 100 USD' lık ürün alsa tahsil
edebilir. Bu durumda barter şirketinin sisteme ekstra bir finansman kaynağı/
ürün sokmasına gerek yoktur. Yani bir bakıma mecazi anlamda ; her
firma alacağını ,diğer üye firmaların ekonomik ürün arzları ile
sigortalamıştır. b)
Barter sistemi talep edilen ürünler üzerinde gelişir ,bu amaçla da üye
veya üye adayı firmaların atıl kapasite ve stok değerlerine
göre bu talepleri düzenler. Bir ürün arz eden firma aynı
zamanda başka bir ürünün de talibidir. Barter şirketi bu dengeyi göz
önüne alır. Yani
bir firma güvenilir bir teminat vermedikçe ya da daha önce bir satış
yapmadığı sürece sistemden ürün alamaz. Bu kurala riayet edildiği sürece
,sistemde bir risk söz konusu olmaz. c)
Diğer yandan kötü niyetli
bir üye firma için alınmış önlemler bazen yeterli olmayabilir. Bu durumda sistem dengesi içinde meydana gelen açığı , barter şirketi hemen karşılamaz, diğer üyelerin yapmış olduğu faaliyetlerinden elde ettiği hizmet kâr’ının bir kısmını sisteme aktararak uzun vadeye yayar ve kapatır. Bu tür zararlar için alternatifli pek çok yol bulunmaktadır. Soru
- 8 ) Barter şirketinin barter
sistemlerindeki gelir kalemleri
nedir Cevap
- 8 ) Barter şirketi sistemde birkaç kaynaktan gelir elde eder. a)Barter
şirketinin ya da dahil olunan şirket grubunun sistemden aldıkları ürünler
için ellerinde “nakit para” tasarrufu kalmaktadır. Tasarruf edilen
bu paranın alternatif yatırımlara
yönlendirilmesi ile elde edilen karlar ,bir kalemi oluşturur. b)
Firmalardan alınan üyelik aidatı ;firma için bir yıl içinde yapılan
barter faaliyet masrafları içindir. Bu ücretin esas işlevi
,sisteme dahil olabilecek çok zayıf ya da sistemi kullanamayacak
firmaların sisteme girmesini engellemektir. Sistemi anlamayan ya da
kullanamayacak kadar zayıf olan bir firma bu
aidatı da ödemek istemez. Güçlü ve ürünü sistemde talep
edilen firmadan bu aidat ürün olarak alınabilir. Bu karar barter şirketinin
ve yetkilisinin inisiyatifindedir. Yine de bu gelirler aynı zamanda
barter şirketinin yıllık düzenli nakit gelirleri içinde yer alırlar
ve şirket faaliyetlerine destek verirler. Yıllık üyelik aidatları her
yıl tekrar alınırlar. Firmalar
bu aidatı yüksek olarak nitelendirse de (500-1000 USD arası ) ,bu meblağ
bir yıllık tanıtım ve organize bir firmalar ağında ücretsiz ürün
reklamı olarak bile diğer tanıtım reklam araçlarına göre çok
ucuzdur. Ayrıca çalışan brokerların getirmiş olduğu ürün tanıtım
ve pazarlama faaliyetinin
ekonomik değeri ,aynı ücrete en fazla üç ay çalıştırılabilecek
tek kişi bir pazarlama elemanından çok daha yüksektir. c)
Barter sisteminin esas gelir kaynağı yapılan barter işlemleri üzerinden
alınan komisyonlardır. Bu
komisyon oranları %2 ile %6 arası barter
şirketine göre değişmektedir. Kar marjı düşük sektörler için yüksek
gözükse de aynı firmaların ,bankalarda para transferlerinde çok daha
fazla oranda komisyon ödediği unutulmamalı. Ayrıca bu oran esasta
firmanın kardan feragat etmesidir ki ; barter sisteminde arz edilen
ürünün satış fiyatı aynı kalmak üzere, net kar marjı ;
piyasada yapılan satışta ki kar marjından çok daha yüksektir.
(Firmalar bunu fark etseler de , genelde belirtmek istemezler .) Barter siteminde işlemler iki yönlüdür. Bir firma alır iken bir diğer firma satar. Satış yapan firma alacağını tahsil etmek için ,sistemden gene ürün alır. Bu sırada başka bir üyenin de işlem yapmasını sağlar. Öteki yandan ilk işlemde alım yapan firmada sisteme borçlanır. Borcunu ödemek için sisteme ürün satarken ,başka bir üyeyi borçlandırır. Bu işlemler zinciri düzenli olarak artar ve barter şirketi bu işlemler üzerinden komisyon gelirini sağlar.(Örneğin % 5 oranında barter komisyonu olan sistemde ,yapılan bir "ilk işlemin "ardından aynı işlemin yol açacağı ticari işlemler dizisi 20nci işleme ulaştığında ,barter şirketi "ilk işlemin" maddi değeri kadar sistemden komisyon geliri almaya hak kazanmıştır.) Soru
- 9 ) Barter sistemi ne kadarlık bir faaliyet alanına yayılabilir
? Cevap
-9 ) Barter sisteminin yayılma
alanını ,barter şirketinin organizasyon yapısı belirler. Her bölgede
hatta ilde en azından bir personel çalıştırabildiği sürece tüm bölgelere
,illere yayılabilir. Ya da
istenirse belli bir bölgede kalınabilir. Yurt dışı ile barter
ticareti ise şu an için mümkün değildir. Çünkü
ithalat ve ihracat ile ilgili mevzuatlar , yapılan bir ihracat işleminde
paranın yurt dışından elektronik bir para olarak girmesini ve kayda alınmasını
düzenlememiştir.(Halen "serbest bölgelerden" çeşitli
yollarla bu işlemler dolaylı olarak zor da olsa gerçekleştirilebilmektedir.
)
Cevap
-10) Her kurum
kendi faaliyet amacına uygun olarak bir barter organizasyonu oluşturabilir.
Sistemi en ucuz maliyetle kurup en etkin şekilde çalıştırabilecek
kurumlar ise öncelik sırasıyla şunlardır. I
) Bankaların veya finans kurumlarının bir yan kolu olarak (leasing
,factoring , sigorta gibi)
kurulabilir. Çünkü bankaların mevcut şube yapıları ile uyuşmaktadır. II)
Ticari örgütlenmeler ,odalar ,iş adamları dernekleri... Çünkü
bu kurumlarda ,üyeler ile kurulmuş olan
mevcut ilişkiler kullanılacaktır ve bu kurumların üyeleri arasındaki
ticaret geliştirilecektir. III) Çok alanda faaliyet gösteren holdingler ya da şirketler grupları... Çünkü gruba dahil her şirketin sisteme arz edebileceği ve talep edebileceği bir ürünü vardır. Ayrıca sistem ekonomik nedenlerle grup dışı firmaları tercih eden kardeş şirketler arasındaki ticareti de geliştirmektedir. Kaynakların daha fazla kullanımı sağlanmaktadır. Soru
- 11 ) Bir firma barter sisteminde ne kadar ürün satacağına ve
ne kadar ürün satın alacağına nasıl karar verir ? Cevap
- 11 ) Sisteme yapılan ürün satış miktarında ; firma ne kadar ürün
satacağına kendi menfaatleri çerçevesinde karar verir. Bu miktar
genellikle o an firmanın elinde olan stok ürüne bağlıdır. Barter şirketi
ve brokerları firmayı ,piyasaya yaptığı nakit satışın sisteme
sokmaması için uyarırlar. Firmanın piyasada nakit olarak zaten sattığı
bir ürünü sisteme sokması (Eğer hali hazırda borcu ya da hemen almak istediği bir ürün yok ise ) firmanın
nakit dengesini bozabilir. Yani bir seferde yapılan işlem için
"altın yumurtlayan kaz kesilmiş"
olur. Bu
nedenle firmanın piyasada yaptığı nakit satışın sisteme dahil
olmaması için itina gösterilir. Firma bilgilerine dayanarak, üyenin
sistemde ne zaman ,hangi meblağ değerinde
satış yapacağı konusunda , firmanın sorumlu broker'ı
firmayı uyarır. Sistemden ürün satın alacak (barter kredi ile
borçlanacak) firma ise ,bunu barter sistemindeki kredisi oranında
yapabilir. Bu kredinin miktarı, firmanın verilen teminatın değerine bağlıdır. Soru
- 12 ) Barter sisteminde borç ve alacak vadeleri nedir ? Cevap
- 12 ) Sistemde kredi
kullanarak sisteme borçlanan firmanın borcunu ödeme vadesi dokuz (9)
aydır.Ancak bu borcun vadesi her borç içindir. Toplamı için değildir.
Yani bugün 10.000 USD ‘lık bir borcun vadesi
9 ay sonra gelirken , aynı firmanın 3 ay sonra teminat vererek
yapacağı başka bir borçlanmasında vade ,o tarihten sonraki 9ncu ayın
sonudur. Alımlarda ise vade yoktur . Firma döviz bazlı alacağını
kendisi uygun gördüğü ürünle ve uygun gördüğü zaman
da ,(hatta isterse satış yapıp alacaklı olduğu
an dan itibaren 1 dakika içinde bile) ürün alarak tahsil
edebilir. BARTER
SİSTEMİNİN KURULUŞUNDA SÜRELER
Sistemin
kurulmasına karar verilmesinden ve şirket kuruluşunun tamamlanmasından
sonra; firma ekipmanlarının
ve personelin eğitiminin
tamamlanması için 20 günlük süre yeterlidir. Barter
sistemi kuruluşundan itibaren 30 gün sonra aktif faaliyete geçebilir.
Yapılan yatırımların geri dönüşü için (tahmini olarak) minimum 3
ay maksimum 6 ay yeterli olacaktır. Bu süre sonunda
barter şirketi , kuruluş finansmanının bir kısmını karşılamış
kalanını da sistemdeki üye firmalara
uzun vadeli olarak dağıtmış olacaktır. Çünkü
sistem işe , kurucu kurumların taleplerinden hareket ederek işlemeye
başlayacaktır. Bu nedenle de bu kurumların ortaya koyacakları sermaye
,bu kurumların taleplerinin sistemden karşılanması ile geri ödenmiş
olacaktır. Bundan sonra barter şirketi sermayesini sistemdeki üye
firmalardan alınan kredilerle , “uzun
vadeli döviz bazlı ayni bir kredi “ olarak sağlamış
pozisyonuna gelecektir. Bu kredinin sisteme geri ödenmesi barter şirketinin
, sistemde oluşacak alacakları ve yapacağı ticaret ile ödeyecektir. (Şirket kuruluş maliyeti sözgelimi
500.000 USD olsa , kurum koyduğu sermaye miktarında sistemden alacaklıdır.
Bu alacak tutarları karşılığında
sistemden talep ettikleri
ürünleri aldıkları zaman sermayelerini geri almış olacaklardır.
Barter şirketi ise sermayesinin kaynağını , sistemde ürün satan
firmalara kaydırmış olacaktır. ) Kuruluşta
saptanması gereken diğer nokta da ;” Kurucu Statüsündeki Kurumların
“ sistem içindeki durumlarıdır. Sistemin
dengeli ve sürekli olması açısından
aşağıdaki şartlara , kurucu da olsa tüm kuruluşların
kesinlikle riayet etmesi
gereklidir. 1)
Her kuruluş için kullanabileceği kredinin limiti ve süresi
kesin olarak tanımlanmalıdır. Bu süre sonunda
, krediyi kullanan kurumdan sisteme ürün girişinin garanti altına
alınması gereklidir. (Mesela üye firmalar için standart 9 ay iken
, kurucularda bu süre 2 yıl olabilir.) 2)
Sistemin kuralları tüm üyeler için eşit
olmalıdır. Teminatsız veya satış yapmadan ancak belli limitler
dahilinde , kredi kullanma imkanı ; sadece kurucu kurumlara mahsus
olmalıdır. Sistem geliştikçe ve ticaret artıkça bu limit de gelişmeye
açık olabilir. 3)
Kurucuların vermiş olduğu referanslar ile de olsa ,sisteme dahil
olan üye firmaların sistem içindeki kredi referansları ,tüm diğer üyelerle
eşit konumda ve koşullarda olmalıdır. (Ayrıcalık yapılmamalıdır.
Aksi halde sistem dengeleri zarar görür.) 4)
Sisteme ürün girişi sağlamak için barter sistemi, borçlu
konumdakilere öneriler ve imkanlar getirecektir. Finansman kullanımı
konusunda belli aşamalara girmiş kurucular
üzerinde, bu önerilerin uygulanması zorunlu tutulmalıdır. Burada amaç
kredinin tahsilatı değildir. Sisteme ürün (mal veya hizmet ) sağlayarak
dengenin korunmasıdır. (Mesela sistemden 1,5 yıl evvel ürün alıp
kredi kullanmış bir belediye , bu süre bitiminden itibaren sisteme ürün
satmalıdır. Gerekirse nakit gelir kaynaklarından bir kısmını ( otobüsler
ve otobüs duraklarındaki reklamlar,vs. gibi )belli oranlarda barter
sistemine aktararak dönüşümü sağlamalıdır. Çünkü gerçekte,
kurum bu borçlanma sırasında ,zaten nakit para harcayacağı bir
ürüne nakit para ödemeden sahip olmuştur. Bu süre zarfında hem bu ürünü
,hem de nakit tasarrufunu kullanmış ve yeni gelirler kazanmıştır. 5)
Kuralları kesin ve açık
olarak en baştan koymak ve uygulamak ,sistemin sürekliliğinin garantisi
olacaktır. Bu amaçla şirket kuruluşundan önce ortaklık sözleşmesinde,
bu şartlarda tam ve açık olarak belirtilmiş olmalıdır. 6)
Kurucu kurumlar aynı zamanda sisteme girişte, birer
yıllık dönemler içinde belirledikleri
bir miktarda tanımlanmış ürünün
(mal veya hizmet) sisteme satışını
taahhüt etmelilerdir. a)
Sisteme olan borçlarını ,kendi ürün ve hizmetlerini de
sistemde pazarlayarak ödeyebilir. b)
Sistemden sağladıkları kredi çerçevesinde bir nakit
tasarrufları olacaktır. Bu nakitin
belli bir süre işletilmesi ya da
alternatif yatırımlara yönlendirilmesi mümkün olacaktır. Bu
yatırımların sağlayacağı ürünlerin sistemde satılması ile bu borçlar
ödenebilir. Ya da bu ürünlerin ve tasarruf edilmiş nakit in işletilmesi
sonucu elde edilecek gelirler ile sistemde küçük ve orta firmaların
belli oranlarda talep ettikleri çeşitli ürünler ise piyasadan toptan
alınıp , rayiç bedeli ile sistemde satılabilir. Aradaki fiyat farkı
kurumun ticari karı olarak , kurumun inisiyatifi altında değerlendirilebilir.
SİSTEMİN
KURULUŞU VE ORGANİZASYONU İÇİN GEREKLİ DİĞER BİLGİLER
1)
Şirket kuruluş sözleşmesi (A.Ş.- 5 milyar sermayeli), 2)
Barter üyelik sözleşmesi örneği, 3)Barter
işlemleri muhasebeleştirilmesi bilgileri, 4)
Barter şirketi temel ideal organizasyon şeması ve personel için
"iş ve görev tanımları " 5)
Personel eğitim prosedürü ile pazarlama
ve satış prosedürü, 6)
Rapor örnekleri ve kullanım şekilleri, 7)
Barter çeki ve işlem provizyonu bilgileridir. Burtay
MUTLU Endüstriyel
İlişkiler Uzmanı (Yazar
hakkında: Burtay Mutlu 1969 Çorlu doğumludur. ODTÜ-Matematik bölümü-terk
(1986-1990) ve DEÜ.Çalışma Ekonomisi bölümü (1991-1995) mezunudur.
1997 yılından beri ," Barter Exchange Trade" adı verilen,
yurt dışı kaynaklı, firmalar arası ticareti ve üretimi geliştirici
Barter Organizasyonlarında çeşitli kademelerde ve çeşitli kuruluşlarda
pazarlama ve insan kaynakları birimlerinde
görev almıştır.)
|